تاریخچه مختصری از چاتورانگا و شطرنج

 

مدتهای مدیدی گمان می کردند که شطرنج به عنوان نوعی بازی جنگی ، در اواخر قرن پنجم و یا اوایل قرن ششم بوجود آمده است .اما در سالهای اخیر ، کشفیات تازه ای که از نظر هنر شناسی به عمل آمده است و در حفریاتی که "دال ورزین تپه "واقع در ازبکستان صورت گرفت منجر به پیدایش دو مهره کوچک از استخوان فیل گردید، که به عصر کوشانسک ، پادشاهی خوویشکا در قرن دوم میلادی تعلق دارد .

بسیاری از متخصصان ، این مهره ها را ، مهره های شطرنج قلمداد کرده اند. و اگر این طور باشد ، در آن صورت شطرنج 300 سال پیرتر می شود.

اولین نوع شطرنج در هند قدیم «چاتورانگا» نام داشت .«چاتورانگا» کهدر واقع به معنی« چهارجزء» می باشد و سلف شطرنج معاصر می باشد ، سازمان جنگی هند را در گذشته بازتاب می دهد که در ترکیب آن،پیاده،اسب،فیل و ارابه های جنگی وجود داشته اندو حرکت مهره ها با انداختن تاس ،معین می شده است. می گویند از تابلوی شطرنج برای آموزش محل استقرار نیروهای جنگی استفاده می شده است.

در شطرن قدیم ابتدا فیل مهیب که از سلسله رخهای فعلی محسوب می شدبه راه می افتاد . سپس ، رفتار رخها به ارابه های جنگی سپرده شد.و حرکت فیل ها دگرگون شد و فیل با پریدن از روی خانه ها، جنگ را روی قطر ها کشاند و فیل بسیار قویتر از پیاده شدکه آهسته به خانه مجاور می رفت.

کم کم شطرنج از شرق تا غرب همه جا را فراگرفت و همه نقشه های جغرافیایی را تسخیر کرد ؛هند، ایران، آسیای مرکزی ، کشورهای عربی و اروپا . متاسفانه نه قواعد دقیق چاتورانگا محفوظ مانده است ونه طرز بازی با آن .تنها کارهایی از دانشمند مشهور خوارزم ، به نام آل بیرونی به جا ماندهکه بعضی مطالب مقدماتی درباره چاتورانگا ، در آن تشریح شده است .

گامن نمی رود شطرنج قدیم که عامل تصادفی در آن نقش داشته طرح تئوریک جدی داشته باشد.

دومین مرحله تاریخی گسترش شاه مات-شطرنج ، با پیدایش چاتورانگاهی مدرن ودر سطحی بسیار بال هم زمان بوده است.در این دوره در  شطرنج ، دیگر تصادف (تاس ریختن) وجودنداشت ، بلکه منطق بازی  به جلو می برد که کم کم مورد پسند عامه قرار گرفت . تسخیر ایران از طرف اعراب در  توسعه شطرنج و کیفیت آن تاثیر بسزایی گذارد .در قرن نهم ، شطرنج برای خود صاحب تئوری آماده و مدونی شده بود.

حرکات کنونی رخ،اسب و شاه کاملا شبیه حرکات سابق آنها است . قلعه رفتن به معنی امروز وجودنداشت .پیاده در تمام حالات تنها یک خانه حرکت داده می شد و وقتی به انتهای راه می رسید فقط به وزیر تبدیل می شد.وزیر مهره ضعیفی محسوب می شد زیرا تنها می توانست از طریق قطر به خانه مجاور برود. فیل تنها روی قطر حرکت می کرد و تنها سه خانه به جلو می رفت ودر مسیر خود از روی مهره ها می پرید ولی آن را نمی توانست بردارد.

برنده شدن هم با مات و هم پات ممکن بود .گرچه شطرنج در آن دوره ، بازی جالب توجهی شده بود اما نارسایی های بنیادی داشت.حوادث بازی بسیار کند پیش می رفت و مهره ها مدت مدیدی زد وخورد نداشتند.

شطرنج در اروپا ، قبل از قرن نهم و بعد از آنکه در شبه جزیره پیرنه خلافت اعراب دایر گردید، رواج یافت و نفوذ آن طی قرن هشتم و نهم مستقیما از طریق شرق به روسیه راه یافت .همزمان باآغاز قرن هشتم ، کوشش های همه جانبه ای برای تحرک بخشیدن به بازی شطرنج شروع شد. در قرن هشتم ، در آغاز بازی برای پیاده حرکت دوگانه ای وضع شد.

کار روی تکمیل شطرنج صد ها سال طول کشید در نیمه دوم قرن پانزدهم ، ابزار موثری برای تغییر تمپ بازی کشف شد:فیل روی اقطار به حرکت پرداخت و دور زن شد. وزیر با عمل کرد روی اقطار و سطرها و ستونها به طور افقی و عمودی در تمام مسیر، به قدرت عظیمی دست یافت.

خصوصیات شطرنج عصر ما ، تقریبا در اواسط قرن شانزدهم پی ریزی گردید که در آن زمان ،قلعه رفتن شاه مرسوم شده بود.

 

 

 

  
نویسنده : هادی قربانی ; ساعت ٩:٠٦ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۱٩ آذر ،۱۳۸٧